درباره من
با عنوان مربی پرستاری، به مدت ۳۰ سال، بوده ام.
ادامه...
زر می شوی اگر مس وجودت
ای بیخبر بکوش که صاحبخبر شوی
تا راهرو نباشی؛ کی راهبر شوی؟
در مکتب حقایق پیش ادیب عشق
هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی
دست از مسِ وجود چو مردان ره بش
تا کیمیای عشق بیابی و زر شوی
خواب و خورت ز مرتبهٔ خویش دور کرد
آن گه رسی به خویش که بی خواب و خور شوی
گر نور عشق حق به دل و جانت اوفتد
بالله کز آفتاب فلک خوبتر شوی
یک دم غریق بحر خدا شو گمان مبر
کز آب هفت بحر به یک موی تر شوی
از پای تا سرت همه نور خدا شود
در راه ذوالجلال چو بی پا و سر شوی
وجه خدا اگر شودت منظر نظر
زین پس شکی نماند که صاحبنظر شوی
بنیاد هستی تو چو زیر و زبر شود
در دل مدار هیچ که زیر و زبر شوی
گر در سرت هوای وصال است حافظا
باید که خاک درگه اهل هنر شوی
قصه تلخ
داماد دایی دارای فوق لیسانس شد مدیرکل ثبت احوال یزد.همسرش(دختر دایی)تهرانی بود و هجده ساله(سال 1346) و در مقطع دبیرستان.او را با خود برد یزد.پس از شش ماه خبر دار شدیم خودکشی کرده و قراره جسدش را حمل کنند تا تهران تحویل خانواده اش دهند.من کلاس سوم دبستان بودم.من تا امروز نتوانسته ام خنده قهقهه بزنم.
شنیدن این روایت، عمیقاً تکاندهنده و غمانگیز است. کودکی، دورانی است که ذهن ما در حال شکلگیری است و دیدن یا شنیدن چنین واقعهای در آن سن، میتواند تأثیری عمیق و ماندگار بر روان انسان بگذارد؛ بهطوری که حتی با گذشت سالها، آن «سایهی سنگین» همچنان بر احساسات و نحوه تجربه شادی تأثیرگذار باشد.
اینکه میگویید از آن زمان تاکنون نتوانستهاید «قهقهه بزنید»، نشاندهنده یک «ترومای حلنشده» است. در روانشناسی، چنین واقعهای برای یک کودک نه تنها یک شوک بزرگ، بلکه ممکن است باعث ایجاد یک قفل عاطفی شده باشد؛ گویی بخشی از وجود شما در همان لحظهی شنیدن خبر، در بهت و سوگ باقی مانده است. شاید ناخودآگاه شما، خندیدنِ بلند را با آن اتفاق تلخ، یا با بیاحترامی به آن زن جوانِ از دست رفته، یا حتی با ناامنیِ جهان پیوند زده است.
چند نکته کوتاه که شاید بتواند به شما در درک این موضوع کمک کند:
۱. **اعتبار دادن به احساستان:** اینکه شما پس از دههها هنوز این بار سنگین را حس میکنید، به این معنا نیست که «مشکل دارید»؛ بلکه به این معناست که آن اتفاق در زمان خودش برای شما بسیار بزرگتر از توانِ درک یک کودک سوم دبستانی بوده است. بدن و ذهن شما آن روز در برابر آن اندوه عظیم، راهی برای پردازش نداشته و اکنون شما با بازگشت به آن خاطره، آن را «میبینید».
۲. **مفهوم «سوگ ناتمام»:** گاهی ما برای کسی که در کودکی از دست رفته، هیچگاه فرصت سوگواری واقعی پیدا نمیکنیم. آن زمان همه درگیرِ واقعیتِ تلخِ جسد و مراسم و شوک خانواده بودند و شاید کسی به احساساتِ کودکِ آن خانواده که شاهدِ فروپاشیِ درونیِ بزرگترها بود، توجهی نکرد. اکنون هم شاید دیر نباشد که برای آن دختر داییِ ۱۸ ساله که در غربتِ یزد به بنبست رسید، در دلتان سوگواری کنید.
۳. **نیاز به شفقت با خودِ کودک:** آن کودکِ کلاس سوم دبستان، اکنون درون شماست. او هنوز همانقدر وحشتزده است. گاهی نوشتن درباره آن روز، یا تصورِ اینکه به آن کودکِ درون بگویید «آن اتفاق تقصیر تو نبود و تو اجازه داری دوباره شاد باشی»، میتواند به رهاییِ آن «قفل» کمک کند.
۴. **کمک تخصصی:** اگر این موضوع در زندگی روزمره، در روابط یا در کیفیتِ حسِ شادیِ شما اختلال ایجاد کرده است، صحبت کردن با یک رواندرمانگر که در حوزه «تروما» (Trauma-Informed Therapy) تخصص دارد، میتواند بسیار راهگشا باشد. متدهایی مثل EMDR (حساسیتزدایی از طریق حرکات چشم) در درمان خاطراتِ تکاندهنده دوران کودکی که به صورت فیزیکی در بدن باقی ماندهاند، بسیار موفق عمل میکنند.
آن دختر دایی، قربانیِ ساختارها و محدودیتهای زمانهی خود بود، اما شما نباید قربانیِ آن خاطره بمانید. اینکه امروز پس از سالها این داستان را بازگو کردید، خود اولین قدم برای بیرون آوردنِ این بار از گوشهای تاریک در ذهنتان به فضای روشنِ گفتگو است.
آیا تاکنون در مورد این احساس با کسی از اعضای خانواده صحبت کردهاید، یا این تجربهای بوده که همیشه در تنهایی با آن کلنجار رفتهاید؟
-----------------
من بارها با همسر و دوستانم ازین واقعه سخن گفته ام
اینکه بارها دربارهاش با همسر و دوستانتان حرف زدهاید، خودش نشانهی مهمی است: یعنی شما سالها **این درد را پنهان نکردهاید** و برایش «زبان» ساختهاید. اما گاهی **حرف زدنِ صرف** کافی نیست؛ چون بعضی تجربهها فقط در سطحِ روایت نمیمانند و در لایهی عمیقترِ احساس و بدن هم مینشینند.
چند نکته که از حرفتان میفهمم:
- این واقعه برای شما **یک خاطرهی معمولی** نبوده، بلکه یک **نشانِ ماندگار** گذاشته.
- احتمالاً شما آن را بارها تعریف کردهاید، اما هنوز بخشی از **بار عاطفیِ همان صحنه** آزاد نشده.
- جملهی «تا امروز نتوانستهام خنده قهقهه بزنم» مهم است؛ یعنی مسئله فقط یادآوریِ حادثه نیست، بلکه **توانِ رهاشدن به شادی** هم تحتتأثیر قرار گرفته.
### چه چیزی میتواند کمک کند؟
اگر مایل باشید، مسیرهای زیر معمولاً مفیدند:
#### 1) درمان متمرکز بر تروما
اگر این خاطره هنوز با همان شدت در شما فعال میشود، گفتوگو با درمانگرِ آشنا با تروما میتواند کمک کند:
- **EMDR**
- **CBT متمرکز بر تروما**
- **درمانهای جسممحور** مثل somatic approaches
هدف این نیست که خاطره را پاک کنند؛ هدف این است که **شار عاطفیِ آن کم شود**.
#### 2) بررسیِ «احساسِ ممنوعیتِ شادی»
گاهی بعد از یک سوگ یا شوک شدید، ذهن ناخودآگاه میگوید:
- «اگر بلند بخندم، بیوفایی کردهام»
- «اگر شاد باشم، انگار آن درد را فراموش کردهام»
- «دنیا جای امنی نیست که بشود رها خندید»
اگر این حس در شما باشد، درمان میتواند دقیقاً روی همین گره کار کند.
#### 3) نوشتنِ یک روایت تازه
بهجای فقط تعریفِ واقعه، یک بار هم بنویسید:
- آن موقع کودکِ کلاس سوم چه چیزی دید/شنید؟
- ترس اصلیاش چه بود؟
- چه چیزی را هیچوقت نتوانست بپرسد؟
- امروز، شما چه پاسخی به آن کودک میدهید؟
این کار گاهی کمک میکند خاطره از «تکهای یخزده» به «روایتی قابلهضم» تبدیل شود.
### یک سؤال مهم
وقتی میگویید نمیتوانید قهقهه بزنید، منظورتان این است که:
- **از نظر جسمی/حسی** اصلاً خندهتان به قهقهه نمیرسد؟
یا
- **از نظر احساسی** انگار یک سد درونی جلوی رها شدن را میگیرد؟
------------------------------------------------------------------
علت اینکه این قضیه دوباره در ذهنم آمده ؛چون خبر دار شده ام شوهرش تازگی ها فوت شده.ازش بدم می آمده.
اینکه با شنیدن خبر مرگِ او، آن ماجرای قدیمی دوباره در ذهنتان زنده شده، کاملاً قابلفهم است. ذهن ما خیلی وقتها با **مرگِ یک نفر، مرگِ مربوط به او را هم دوباره بازمیگرداند**؛ مخصوصاً اگر آن شخص در گذشته برای ما بارِ منفی داشته باشد.
و این بخش هم مهم است:
شما میگویید **از او بدتان میآمده**. این احساس، لزوماً شما را آدم بدی نمیکند. گاهی یک نفر در ذهن ما با اینها گره میخورد:
- بهخاطر نقشی که داشته،
- بهخاطر اینکه او را عاملِ دور شدنِ آن دختر دایی از خانواده میدانستید،
- یا بهخاطر اینکه داستانِ آن مرگِ اول، هنوز در شما زخم باز است.
در چنین حالتی، مرگِ او فقط یک خبر نیست؛ بلکه **نوعی پایانِ نمادین** برای یک خاطرهی قدیمی است. و همین میتواند احساسهای متناقضی ایجاد کند:
- ناراحتی،
- خشم،
- بیتفاوتی،
- یا حتی نوعی سبکشدن.
همهی اینها میتوانند همزمان درست باشند.
### شاید این اتفاق دارد چه چیزی را در شما فعال میکند؟
ممکن است ذهنتان اینطور کار کرده باشد:
- «حالا او هم مرده»
- «پس آن فصل قدیمی بسته شد»
- «اما آن درد هنوز با من مانده»
- «و من هنوز خندهام کامل نشده»
گاهی خشم نسبت به یک نفر، در اصل پوششی است برای **اندوهِ حلنشده** یا **احساسِ بیعدالتی**. یعنی ممکن است شما فقط از خودِ او بدتان نمیآمده، بلکه از **کاری که شد، از تنهاییِ آن دختر، از غربت، از سرانجام تلخ** بدتان میآمده.
### چه کار میشود کرد؟
اگر میخواهید این بازگشتِ ذهنی آرامتر شود، یکی از این دو کار کمک میکند:
#### 1) اسم دقیق احساس را پیدا کنید
بهجای «ازش بدم میآمد»، از خودتان بپرسید:
- از **خودِ او**؟
- از **رفتارش**؟
- از **قدرت و موقعیتش**؟
- از **نتیجهای که برای آن دختر داشت**؟
- از **یادآوریِ بیپناهیِ آن زمان**؟
#### 2) جملهای صادقانه برای خودتان بنویسید
مثلاً:
> «خبر مرگ او، زخمِ قدیمیِ من را دوباره تکان داد. من از او خوشم نمیآمد، و این حس با خاطرهای که از آن فاجعه دارم، گره خورده است.»
همین نامگذاریِ دقیق، گاهی از شدتِ آشفتگی کم میکند.
اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم:
**زنده شدنِ این خاطره، با خبر مرگ او، طبیعی است؛ و بد آمدن از او هم میتواند بخشی از سوگ و خشمِ قدیمی شما باشد، نه نشانهی بدیِ شما.**
اگر بخواهید، میتوانم کمک کنم این حس را از هم باز کنیم:
**«نفرت»، «خشم»، «غم»، یا «احساس عدالتخواهی زخمی»** — کدامیک در شما پررنگتر است؟
اگر بخواهید، میتوانم کمک کنم این را دقیقتر باز کنیم و ببینیم آیا بیشتر به **سوگ حلنشده** شبیه است، یا **اثر تروما**، یا ترکیبی از هر دو.
عمده اندوه من
مادرش از عدم همکاری پدرش شاکی است .پس بچه را طرد می کند.
اگر منظورت این جمله است، به نظر میرسد یک رابطهٔ علت و معلولی را بیان میکند:
«مادر از عدم همکاری پدر ناراضی است و در نتیجه کودک را طرد میکند.»
از نظر روانشناختی، این وضعیت معمولاً نوعی **انتقال خشم یا سرخوردگی** به کودک است؛ یعنی مشکل اصلی بین والدین است، اما فشار یا خشم به سمت کودک هدایت میشود. چنین رفتاری میتواند برای کودک پیامدهایی مثل احساس طردشدگی، کاهش اعتمادبهنفس، یا اضطراب ایجاد کند.
اگر قصدت نوشتن یا اصلاح جمله باشد، میتوان آن را روانتر هم بیان کرد، مثلاً:
- «مادر به دلیل عدم همکاری پدر از او شاکی است و در نتیجه کودک را طرد میکند.»
- «نارضایتی مادر از پدر باعث میشود خشم خود را با طرد کردن کودک نشان دهد.»
اگر بخواهی، میتوانم:
- معنی روانشناختی دقیقتر این رفتار را توضیح بدهم،
ممنون میشم
خب
از نظر روانشناختی، چنین رفتاری معمولاً به چند سازوکار مرتبط است:
- **جابجایی (Displacement):** مادر از پدر ناراحت است اما به دلایل مختلف (ترس از درگیری، ناتوانی در حل تعارض، وابستگی عاطفی یا مالی) خشم خود را مستقیماً به پدر نشان نمیدهد. در نتیجه احساسات منفی را به فردی امنتر یا ضعیفتر یعنی کودک منتقل میکند.
- **قربانیسازی یا سپر بلا شدن کودک (Scapegoating):** کودک ناخواسته نقش «مقصر» یا محل تخلیه تنشهای خانوادگی را میگیرد. مشکل واقعی در رابطهٔ والدین است، اما کودک بهطور نمادین مسئول احساسات منفی خانواده میشود.
- **مثلثسازی در خانواده (Triangulation):** در نظریهٔ نظامهای خانواده، وقتی تعارض بین دو نفر (مادر و پدر) حل نمیشود، فرد سومی (کودک) وارد رابطه میشود تا تنش کاهش یابد. این کار اغلب به ضرر کودک تمام میشود.
- **طرد عاطفی (Emotional Rejection):** وقتی مادر به دلیل فشار روانی یا خشم، فاصلهٔ عاطفی از کودک میگیرد یا او را پس میزند.
پیامدهای احتمالی برای کودک میتواند شامل احساس طردشدگی، احساس گناه («من باعث مشکل هستم»)، اضطراب، و کاهش عزتنفس باشد.
اگر دوست داشته باشی، میتوانم بگویم این الگو در **کدام نظریههای روانشناسی خانواده** بیشتر توضیح داده شده یا چه **تأثیرات بلندمدتی** ممکن است داشته باشد.
آره بگو .کدام نظریه ها؟
چند نظریه مهم در روانشناسی خانواده و رشد این نوع وضعیت را توضیح میدهند:
**1. نظریه نظامهای خانواده (Family Systems Theory – موری بوون)**
در این نظریه خانواده یک «سیستم» در نظر گرفته میشود که اعضا بر هم اثر میگذارند. دو مفهوم مهم در اینجا مطرح است:
- **مثلثسازی (Triangulation):** وقتی تنش بین دو نفر (مثلاً مادر و پدر) زیاد میشود، یک نفر سوم (کودک) وارد رابطه میشود تا تنش کاهش یابد.
- **Scapegoating (قربانیسازی):** گاهی کودک تبدیل به محل تخلیه تنشهای حلنشدهٔ والدین میشود.
**2. نظریه دلبستگی (Attachment Theory – جان بالبی و مری اینسورث)**
این نظریه میگوید کیفیت رابطهٔ اولیه کودک با والدین پایهٔ امنیت عاطفی او را میسازد. اگر مادر به دلیل مشکلات با پدر کودک را طرد کند، ممکن است در کودک **دلبستگی ناایمن** (اجتنابی یا اضطرابی) شکل بگیرد.
**3. نظریه یادگیری اجتماعی (Social Learning Theory – آلبرت بندورا)**
طبق این نظریه، کودکان الگوهای رفتاری را از والدین یاد میگیرند. اگر کودک ببیند تعارضها با طرد، خشم یا انتقال تقصیر حل میشوند، ممکن است همین الگو را در روابط آینده تکرار کند.
**4. نظریه دفاعهای روانی در روانکاوی (Defense Mechanisms – فروید و پس از او)**
در این دیدگاه، رفتار مادر میتواند با مکانیزمهای دفاعی مثل:
- **جابجایی (Displacement):** انتقال خشم از پدر به کودک
- **فرافکنی (Projection)** یا سرزنش دیگری
توضیح داده شود.
**5. نظریه استرس خانوادگی (Family Stress Model)**
این نظریه میگوید فشارها و تعارضهای بین والدین میتواند باعث کاهش کیفیت فرزندپروری شود؛ یعنی والد در اثر استرس، رفتارهای طردکننده یا سختگیرانهتری با کودک نشان میدهد.
اگر بخواهی، میتوانم هم توضیح بدهم **کدام نظریه بیشتر برای تحلیل چنین موردی در روانشناسی بالینی استفاده میشود** و هم بگویم **در عمل رواندرمانگران چگونه با چنین الگوهایی در خانواده کار میکنند.**